اسماعيل الجرجاني ( زين الدين )

229

خُفى علائى ( خف علائى يا الخفية العلائية ) ( فارسى )

بايد كرد . يا شافه اي 18 كه از شكر و بنفشه و سقمونيا سازند و تدبيرهاي ديگر همچون تدبير " تب محرقه " باشد . شطر الغب اين تب و تب غير خالصه از جمله تبها است كه از تركيب صفرا و بلغم تولد كند و كمابيش هر يك را از اين دو ماه و چگونگي تركيب آن را حدي نتوان نهاد از بهر آنكه بلغم گاهي غليظ تر باشد و بسيارتر و گاهي رقيق تر و كمتر 19 و گاهي صفرا بيشتر باشد و بلغم كمتر 20 ، و برعكس . و گاهي صفرا سوخته باشد و گاهي صفرا ناسوخته و گاهي هر دو مايه از اندرون عروق باشند 21 . بدين سبب ، تبهاي مركب را هر يك به خاصه نامي نيست ، مگر " شطر الغب " و " غب غير خالصه " كه آن را نامي نهاده‌اند . علامتهاي آن ( 1 / 264 ) فرق ميان " شطر الغب " و " غب غير خالصه " آنست كه ماده " شطر الغب " صفرا باشد 22 و " غب غير خالصه " آنست كه صفرا و رطوبت بهم آميخته شود و چون يك چيز نباشد . بدين سبب ، نوبت هر يك جدا باشد . و آن روز كه نوبت حركت صفرا را باشد ، تب ، گرم تر و آشفته تر آيد و روز ديگر كه نوبت حركت رطوبت باشد ، تب ، آهسته تر و درازتر باشد . و بسيار باشد كه اندر " شطر الغب " و " غب غير خالصه " هم صفرا و رطوبت باشد ، اندر يك نوبت ، دو بار ، يا سه بار ، " سرما " و " فراشا " پديد آيد و باز گرم شود . و علامت غلبه هر خلطي از اعراض و احوال تب توان دانست . علاج آن طريق صواب اندر علاج اين تبها آنست كه طبع ، نرم كنند و " قي " آورندو " ادرار بول " كنند و " مسام " بگشايند و " عرق " آورند و تن را از ماده تب پاك كنند ، و تدبير تسكين حرارت كنند . و اين تدبيرها به چيزهاي سهل تر و سبكتر كنند و بدان طريق كه آسان‌تر 23 بود ، و استفراغ قوي از پس پديد آمدن نضج كنند ، و اندر اعراض تب نگه ميكنند و با ماده غالب بيشتر كوشند از آنكه با غير او . و اگر حاجت باشد ، تسكين حرارت بيشتر به سكنگبين ساده كنند ، و اگر بزورى بايد به زور تخم كسنه كنند ، و با حليب 24 ، تخم خيار و خيار بادرنگ دهند ، و اندر كشكاب ، آب نخود و تخم باديان و سعتر و زوفاي خشك و بودنه و سنبل آنچه در خور باشد ، درافكنند ، و پيش از كشكاب ، سكنگبين ساده دهند ، با سكنگبين بزورى ، و به زور به مقدار حاجت كنند و آب باديان و گلشكر در وى گداخته به سكنگبين ساده عسلي 25 و گلشكر با سكنگبين سرشته ، اين شربتها موافق باشد . و اگر حاجت آيد بتسكين حرارت كه بيشتر باشد ، سكنگبين شكري دهند ، و اگر بزورى كنند به زور تخم كسنه 26 و بيخ او كنند ، و تخم خيار و تخم خيار بادرنگ زيادت كنند ، صواب بود . و اندازه و تركيب شربتها بر طبيب بود كه بر حكم مشاهدت